Η Εθνική Πινακοθήκη άρχισε τη λειτουργία της με τον νόμο της 10ης Απριλίου του 1900 και τη μετάκληση του ζωγράφου Γεώργιου Ιακωβίδη από το Μόναχο, που διορίστηκε στη θέση του Εφόρου στις 28 Ιουλίου του 1900. Οι πρώτες συλλογές της προέρχονταν από το Πολυτεχνείο και το Πανεπιστήμιο. Σ’ αυτές προστέθηκαν αμέσως μετά σημαντικές δωρεές. Σήμερα η Εθνική Πινακοθήκη περικλείει στις συλλογές της περισσότερα από 20.000 έργα ζωγραφικής, γλυπτικής, χαρακτικής και άλλων μορφών τέχνης και αποτελεί το θησαυροφυλάκιο της νεότερης ελληνικής καλλιτεχνικής δημιουργίας, καλύπτοντας μια περίοδο από τα μεταβυζαντινά χρόνια ως τις μέρες μας. Διαθέτει, επίσης, μία αξιόλογη συλλογή δυτικοευρωπαϊκής ζωγραφικής.
Το 1954 η Εθνική Πινακοθήκη συγχωνεύτηκε με το κληροδότημα Αλεξάνδρου Σούτσου απ’ όπου προέρχεται και η διπλή της ονομασία και συστάθηκε ως νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου. Ο θεσμικός της ρόλος είναι η συλλογή, διαφύλαξη, συντήρηση, μελέτη και έκθεση έργων τέχνης, με σκοπό την αισθητική καλλιέργεια του κοινού, τη δια βίου εκπαίδευση μέσα από την τέχνη και την ψυχαγωγία που αυτή προσφέρει.
Η Εθνική Πινακοθήκη-Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου, έχει συνολικά τέσσερα παραρτήματα σε όλη την Ελλάδα (Σπάρτη, Κέρκυρα, Ναύπλιο και Αίγινα), ενώ συνδέεται οργανικά με την Εθνική Γλυπτοθήκη και το Ινστιτούτο Σύγχρονης Ελληνικής Τέχνης. Ύστερα από πολυετείς προσπάθειες εκπονήθηκε και ολοκληρώθηκε μελέτη επέκτασης του κεντρικού κτιριακού συγκροτήματος της ΕΠΜΑΣ, που υπερδιπλασίασε τους χώρους της προσθέτοντας 11.040 τ.μ. και εκσυγχρόνισε μουσειολογικά και αισθητικά τη λειτουργία και τη μορφή της. Το νέο κτήριο εγκαινιάστηκε το 2021.
Οι βασικοί άξονες του έργου της ανανεωμένης Εθνικής Πινακοθήκης εστιάζονται στον συνολικό σχεδιασμό του εκθεσιακού προγραμματισμού, στην εκπαίδευση του κοινού, στη διαφύλαξη, τεκμηρίωση, συντήρηση, διαχείριση, μελέτη, έκθεση και εμπλουτισμό των συλλογών, στην προώθηση της έρευνας, στην ενίσχυση της διασύνδεσης της ΕΠΜΑΣ με την καλλιτεχνική και επιστημονική κοινότητα, στην προσέλκυση νέων κατηγοριών κοινού, στην εύρυθμη καθημερινή λειτουργία με τις βελτιώσεις που απαιτούνται στην εσωτερική οργάνωση, στη σχέση του κεντρικού κτηρίου με τα παραρτήματα, καθώς και στη μελλοντική ανάπτυξη. Στη σημερινή εποχή, η ερμηνεία της πολιτιστικής κληρονομιάς, η επικοινωνία με την κοινότητα τόσο σε αναλογικό όσο και σε ψηφιακό περιβάλλον, η προώθηση της κριτικής σκέψης σε συνδυασμό με τον διαμοιρασμό της γνώσης και την καλλιέργεια της ενσυναίσθησης ανατροφοδοτούν και διευρύνουν τον ρόλο της Εθνικής Πινακοθήκης – Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτσου.
